Een landschap in beweging

Het is rond elf uur in de ochtend als we met kuddebeheerder Vince Verpoort op pad gaan in Keent. Al snel spotten we de eerste Taurossen. Verspreid over een zandige vlakte liggen dieren te herkauwen.

“Op dit soort momenten zie je meteen hoe de dieren hun voordeel doen met hun omgeving”, vertelt kuddebeheerder Vince terwijl we de dieren observeren. “Ze zoeken bewust plekken op waar ze minder last hebben van de wind en insecten. En zo’n warme zandbodem vinden ze prettig om op te liggen.”

Wat op het eerste gezicht oogt als een groep grazende runderen, blijkt een complexe sociale samenleving. En juist die sociale structuur heeft grote invloed op het landschap én de biodiversiteit van Keent.

Een kudde vol familiebanden

Een sociale kudde bestaat over het algemeen uit dieren van verschillende leeftijden; zussen, nichtjes, jaarlingen, kalfjes, een dekstier en een minder dominante stier. In Keent leven 2 sociale kuddes. In totaal ongeveer tachtig runderen, waarvan zo’n vijfenveertig volwassen dieren. De verhouding tussen koeien en stieren ligt rond de zestig-veertig.

In deze periode van het jaar beginnen veel koeien weer tochtig te worden. Opvallend genoeg gebeurt dat vaak tegelijk. “Ze stemmen dat op elkaar af,” zegt Vince. “Dat hoort bij wild gedrag.” Daardoor worden de kalfjes ook grotendeels in dezelfde periode geboren, vooral in het voorjaar.

Aan de rand van de kudde zien we direct wat hij bedoelt. Een bruine koe staat tussen twee imposante stieren. De spanning is voelbaar. Eén van de stieren houdt afstand, terwijl de ander dicht bij haar blijft. “Zij is tochtig,” zegt Vince. “Dat zie je meteen. Stieren gaan haar beschermen en dominant gedrag vertonen naar elkaar. Meestal hoeven ze niet echt te vechten; ze weten van elkaar wie de sterkste is.”

Af en toe klinkt luid geloei over het veld. Volgens Vince is het een vorm van communicatie tussen rivalen. De minder dominante stier weet eigenlijk al dat hij het heeft afgelegd, maar blijft toch in de buurt in de hoop op een nieuwe kans. Uiteindelijk kiest de koe zelf welke stier haar mag dekken.

Vrienden voor het leven

Even verderop lopen twee stieren apart van de kudde. Vince glimlacht. “Dat zijn vrienden voor het leven.”

Jonge stieren vormen al vroeg zogenaamde bachelorgroepen. Binnen die groep ontstaan sterke sociale banden die vaak een leven lang blijven bestaan. “Ze beschermen elkaar,” vertelt Vince. “Vaak is één van de twee dominant, maar zijn vriend ondersteunt hem. In wilde systemen elders in Europa zie je dat zulke banden zelfs belangrijk zijn tegenover roofdieren zoals wolven.”

Rond hun tweede levensjaar verlaten jonge stieren hun geboortekudde. Daarna trekken ze langzaam richting andere kuddes, waar ze proberen aansluiting te vinden bij dominante dekstieren. Pas rond hun vierde of vijfde jaar zijn ze sterk en ervaren genoeg om echt mee te doen in de strijd om koeien. “Het hoeft niet eens de grootste stier te zijn die succesvol wordt,” zegt Vince. “Karakter speelt minstens zo’n grote rol.”

Wanneer oudere stieren uiteindelijk hun dominante positie verliezen, trekken ze zich terug. Samen met hun vaste maatjes zoeken ze rustigere plekken op in het gebied. Daar brengen ze samen hun ‘pensioen’ door. “Als één van die oude stieren overlijdt, zie je echt rouwgedrag,” vertelt Vince. “De ander kan dagenlang van slag zijn.”

De leidkoe weet de weg

Binnen de kudde draait niet alles om stieren. Integendeel. Volgens Vince is de leidkoe het belangrijkste dier van allemaal.

“Zij kent het gebied door en door. Ze weet waar water is, waar beschutting ligt en waar de kudde veilig is tijdens hoogwater.” Een leidkoe houdt de kudde rustig en stabiel. Niet door agressie, maar door ervaring en overzicht. Vaak is het een ouder dier met veel kennis van het landschap. Haar dochters erven eveneens een hogere positie binnen de kudde.

Terwijl we verder lopen, trekt plotseling een hagelbui over het gebied. Meteen komt de kudde in beweging. De leidkoe neemt het voortouw richting een beschutte plek bij de bomen. Een paar kalfjes blijven nog speels rondrennen in de hagel, maar zodra hun moeders en halfzussen verder trekken, sprinten ze er alsnog achteraan.

Volgens Vince laat zo’n moment perfect zien hoe belangrijk sociale structuur is voor zelfredzaamheid. “Ze regelen alles samen. Ze zoeken geen hulp bij mensen, maar bij elkaar.”

Koeienpaadjes als snelwegen van biodiversiteit

De sociale dynamiek van de kudde zie je overal terug in het landschap. “Koeien kiezen altijd de makkelijkste route,” legt Vince uit.  Door vaste routines ontstaan koeienpaadjes die belangrijke plekken met elkaar verbinden: water, beschutting, zandplekken en voedselrijke vegetatie.

Juist rond die paden ontstaat opvallend veel biodiversiteit. Zaden worden verspreid via mest en vacht, vegetatie blijft gevarieerd en insecten profiteren van open plekken in de bodem.

Een mini-ecosysteem vol testosteron

Langs een koeienpad richting het water wijst Vince naar een open plek in het zand. “Dat is een stierenkuil.”

Volwassen stieren maken deze kuilen door met hun hoeven te graven, te rollen en de bodem open te trekken. Daarbij laten ze geursporen achter met mest en urine. Het is een manier om hun aanwezigheid, kracht en testosteron te tonen aan andere stieren én aan de koeien die langs de kuddepaden trekken. Stierenkalfjes liggen er graag in en rollen zich soms door de geur van volwassen dieren heen, alsof ze alvast oefenen voor later.

“Eigenlijk is het een soort sportschool en visitekaartje tegelijk,” lacht Vince.

Maar de betekenis van een stierenkuil gaat verder dan sociaal gedrag alleen. Doordat de bodem steeds opnieuw wordt opengewerkt, ontstaan warme, droge zandplekken waar pioniersvegetatie kan groeien. Insecten profiteren van de beschutte, zonnige omstandigheden en ook andere dieren maken gebruik van de kuilen, zoals paarden die het gebruiken voor zandbaden.

Een klein stukje open zand blijkt daarmee een verrassend belangrijke schakel in de biodiversiteit van het gebied.

Een landschap in beweging

“Ik loop nu vijf jaar rond in Keent en ik zie het gebied elk jaar biodiverser worden,” vertelt Vince. “We zien steeds meer vegetatiesoorten verschijnen. Maar ook diverse broed- en trekvogels.

Waar vroeger vooral gras groeide dat in de zomer snel verdroogde, blijft het landschap nu veel langer groen, ondanks droge periodes. Door de begrazing neemt vergrassing af en krijgen kruiden meer ruimte. Veel van die soorten zijn beter bestand tegen droogte, onder andere doordat ze diepere wortels ontwikkelen en beter water vasthouden.

“In mijn optiek bestaat overbegrazing daarom bijna niet,” zegt Vince. “Planten passen zich aan. Sommige maken langere wortels, andere ontwikkelen doorns of groeien meer in de breedte in plaats van omhoog.”

Volgens Vince zit daarin ook het grote verschil tussen natuurbegrazing en begrazing met vee. Omdat vegetatie jaarrond wordt begraasd, gaat er meer energie naar het wortelstelsel. Wortels worden sterker en dieper, de bodem wordt losser en gezonder, waardoor voedingsstoffen beter worden vastgehouden en andere planten meer kansen krijgen.

Door natuurbegrazing  ontstaat een landschap dat constant in beweging is. Niet strak gereguleerd, maar gestuurd door natuurlijke processen, sociale interacties en gedrag.

Of zoals Vince het zelf samenvat: “Geef deze dieren een gebied en ze weten precies wat ze moeten doen om er voor zichzelf én de natuur het beste van te maken.”